Susza w Polsce – rodzaje, skutki i sposoby przeciwdziałania

Zmiany klimatyczne to nie tylko problem przyszłych pokoleń. Ich skutki są odczuwalne już dziś w wielu rejonach Polski. Jednym z największych zagrożeń dla środowiska w ostatnich latach stały się coraz częściej występujące susze. Niedobór opadów może przyczynić się nie tylko do zubożenia ekosystemów, ale również pogorszenia warunków życia ludzi i zmniejszenia zasobów żywności. Sprawdź, jak susza może wpływać na życie ludzi oraz stan środowiska i w jaki sposób z nią skutecznie walczyć.

Czym jest susza?

W potocznym rozumieniu susza kojarzona jest z długotrwałym niedoborem opadów, który prowadzi do wysychania gleby i zmniejszenia zasobów wodnych. W polskich warunkach klimatycznych większość osób wiąże susze z okresem letnim, gdy na zewnątrz panują najwyższe temperatury. Z kolei według art. 3 ust. 1 pkt 2 Ustawy z dnia 18 kwietnia 2002 r. o stanie klęski żywiołowej susza jest jedną z katastrof naturalnych, rozumianych jako zdarzenia związane z działaniem sił natury.

Charakterystyczny dla suszy jest trudny do uchwycenia początek i nieostry zasięg występowania. Warto jednak pamiętać, że w rzeczywistości susza ma dużo więcej aspektów. Nie jest ona jedynie zjawiskiem hydrologicznym, lecz raczej problemem środowiskowym, gospodarczym i społecznym.

Dlaczego susza staje się coraz większym problemem?

Chociaż susze w Polsce nie są nowym zjawiskiem, w ostatnich latach problem niedoboru opadów znacznie przybrał na sile. Susze nie tylko występują w Polsce coraz częściej, ale również obejmują coraz więcej rejonów kraju. Nic nie wskazuje na to, by trend ten miał w najbliższym czasie ulec zmianie.

Niedobór wody ma ścisły związek ze zmianami klimatycznymi i ocieplaniem się klimatu. Dodatkowo do problemów z suszą przyczyniają się zmiany w środowisku – przekształcanie ekosystemów nadrzecznych i bagiennych, wycinka drzew, zastępowanie naturalnych nawierzchni sztucznymi. Nie sposób nie zauważyć, że Polska jest szczególnie narażona na katastrofalne skutki suszy ze względu na niekorzystne warunki hydrologiczne. W naszym kraju na jednego mieszkańca przypada zaledwie 1600 m3 wody/rok, podczas gdy w całej Europie aż 4500 m3/rok.

Przeczytaj: Globalne ocieplenie i efekt cieplarniany – co oznaczają te zjawiska?

Rodzaje suszy w Polsce

Susza nie jest zjawiskiem jednorodnym. W zależności od jej etapu dzieli się ją na 4 rodzaje:

• Susza atmosferyczna (meteorologiczna) – jest bezpośrednim skutkiem deficytu opadów. Występuje, gdy przez dłuższy czas nie notuje się opadów lub są one poniżej średniej wieloletniej. Suszy meteorologicznej towarzyszy obniżenie wilgotności, zauważalne zwłaszcza przy wysokich temperaturach, oraz naruszenie zasobów wód glebowych i powierzchniowych. Pierwszy etap suszy nie oddziałuje w znaczący sposób na środowisko, jednak w określonych warunkach może spowodować suszę rolniczą.
• Susza rolnicza (glebowa) – występuje, gdy susza meteorologiczna się przedłuża. Wiąże się z obniżeniem wilgotności podłoża i niedoborem wody dla roślin w profilu glebowym, co jednocześnie uniemożliwia prowadzenia normalnej gospodarki rolnej. Suszy glebowej towarzyszą objawy stresu u roślin oraz zmniejszenie ich plonowania. Skutkuje ona stratami w rolnictwie.
• Susza hydrologiczna – powoduje spadek przepływu w rzekach poniżej średniej wieloletniej. Jest efektem obniżenia zasobów wód powierzchniowych (w rzekach i jeziorach) w stosunku do średniej wartości wieloletniej. Pojawia się po długotrwałej suszy rolniczej. Może stwarzać zagrożenie dla organizmów wodnych.
• Susza hydrogeologiczna – stanowi ostatni, najdotkliwszy etap suszy, który jest następstwem suszy meteorologicznej, glebowej i hydrologicznej. Powoduje długotrwałe obniżenie zasobów wód podziemnych, które przejawia się m.in. wysychaniem studni.

Skutki suszy

Susza nie jest jedynie problemem rolników. Jej skutki mogą być katastrofalne dla całych społeczności, mieszkańców miast czy ekosystemów.

Niedobór wody najszybciej i najdotkliwiej odczuwają rośliny. Choć poszczególne gatunki mają różną tolerancję na suszę, w większości przypadków powoduje ona opóźnienie i skrócenie wegetacji, zamieranie nasion i sadzonek, szerzenie się chorób i szkodników, zmniejszenie plonów i pogorszenie ich jakości. Susza występująca w Polsce jesienią może zmniejszyć plony zbóż ozimych, wiosną — zbóż jarych, a latem — ziemniaków i roślin pastewnych. Obniżenie plonów powoduje straty ekonomiczne dla rolników i niedobór paszy dla zwierząt. Dla konsumentów wiąże się natomiast ze wzrostem cen żywności, a w skrajnych przypadkach jej niedoborem na rynku.

Deficyt wody stanowi poważne zagrożenie nie tylko dla upraw, ale dla całych ekosystemów. W jego wyniku dochodzi do degradacji gleby, zmniejszenia aktywności mikroorganizmów glebowych i obniżenia różnorodności gatunkowej ekosystemów. Zaburzenie przepływu w rzekach, związane z obniżeniem poziomu wód gruntowych, prowadzi do wzrostu poziomu zanieczyszczeń i pogorszenia jakości wody, co może skutkować śnięciem ryb i wymieraniem organizmów wodnych. W warunkach niskiej wilgotności łatwo dochodzi także do pożarów, które mogą spowodować nieodwracalne zniszczenia ekosystemów leśnych.

Susza może mieć także negatywny wpływ na warunki życia społeczności zarówno na wsiach, jak i w miastach. Niska wilgotność niekorzystnie oddziałuje na mikroklimat otoczenia i jakość życia. Suche powietrze sprzyja też chorobom dróg oddechowych. Susza w biedniejszych rejonach świata może doprowadzić do ograniczeń w dostępie do wody pitnej i wykorzystywanej do celów higienicznych.

Wysychanie rzek i jezior, będących atrakcjami dla turystów, może powodować obniżenie walorów wypoczynkowych kurortów i straty dla osób pracujących w branży turystycznej. Podczas suszy, ze względu na ryzyko pożarowe, często zakazane jest odwiedzanie lasów, które dla wielu osób stanowią ważny obszar rekreacji i wypoczynku. Długotrwały brak deszczu wiąże się także z koniecznością ponoszenia większych wydatków na nawadnianie ogrodów i terenów uprawnych.

Jak zapobiegać suszy?

Ograniczenie katastrofalnych skutków suszy wymaga szeroko zakrojonych działań zarówno ze strony władz państwowych i samorządowych, jak i zwykłych osób.

Na poziomie krajowym i lokalnym największe znaczenie dla przeciwdziałania suszom ma rozwój błękitno-zielonej infrastruktury, do której zaliczają się m.in. stawy i zbiorniki retencyjne, rowy infiltracyjne, ogrody deszczowe. Dzięki rozwojowi systemu retencji można poprawić efektywność zatrzymywania wody opadowej i zwiększyć jej wsiąkanie do gleby. Miasta powinny dążyć także do zmniejszenia powierzchni nieprzepuszczalnych (np. betonowych) na rzecz zielonych nawierzchni. Pozytywnym trendem jest sadzenie w miastach łąk kwietnych zamiast trawników.

Istotna w walce suszą jest ochrona naturalnych ekosystemów nadrzecznych i bagiennych, lasów, miedz i zadrzewień śródpolnych. Uzupełnieniem działań podejmowanych przez władze samorządowe i państwowe powinno być wsparcie finansowe dla osób chcących korzystać z proekologicznych rozwiązań, takich jak np. zbiorniki na deszczówkę. Nie można zapominać także o edukacji ekologicznej zarówno wśród najmłodszych, jak i dorosłych.

Zastanawiasz się, czy Ty też możesz włączyć się w walkę z suszą? Jak najbardziej — wystarczy, że wprowadzisz drobne zmiany w swoich codziennych nawykach. Do prostych działań, które może podjąć niemal każdy w swoim domu i ogrodzie, należą:

• wykorzystywanie wody deszczowej do podlewania roślin, sprzątania, mycia samochodu itp.,
• ograniczenie koszenia trawnika lub zastąpienie trawnika łąką kwietną,
• sadzenie w ogrodzie roślin odpornych na suszę, niewymagających nawadniania,
• zakładanie ogrodów deszczowych, zielonych ścian lub dachów,
• racjonalne korzystanie z wody (np. zamiana kąpieli na prysznic),
• wykorzystywanie szarej wody (z wanny lub umywalki) do sprzątania.

Choć susza to problem, którego nie da się uniknąć, z pewnością warto podejmować działania, które ograniczą negatywne skutki deficytu wody opadowej. Zyska na tym nie tylko środowisko, ale również gospodarka i całe społeczeństwo.

Przeczytaj: Jak zbierać deszczówkę i do czego ją wykorzystać?