Globalne ocieplenie i efekt cieplarniany – co oznaczają te zjawiska?

Naukowcy biją na alarm: globalne ocieplenie może mieć katastrofalne skutki dla całej Ziemi. W ciągu niespełna 200 lat średnia temperatura na świecie wzrosła aż o 1°C. Chociaż może wydawać się, że to niewiele, w rzeczywistości skutki zmian klimatycznych widoczne są już teraz choćby w postaci ekstremalnych zjawisk pogodowych. Sprawdź, co wspólnego mają efekt cieplarniany i globalne ocieplenie oraz czy można jeszcze zahamować wzrost temperatury na Ziemi.

Na czym polega efekt cieplarniany?

W kontekście globalnego ocieplenia dosyć często można usłyszeć o tzw. efekcie cieplarnianym. Zjawisko to polega na podwyższeniu temperatury na Ziemi na skutek obecności w atmosferze gazów cieplarnianych. By uzmysłowić sobie, jak działa efekt cieplarniany, warto posłużyć się modelem szklarni. Atmosfera jest dla Ziemi czymś na kształt szklanego dachu. Dzięki niej promieniowanie słoneczne (krótkofalowe) może swobodnie przenikać do Ziemi, natomiast promieniowanie podczerwone (długofalowe) wysyłane przez planetę jest zatrzymywane w atmosferze. Efekt cieplarniany zapewnia stabilizację temperatury na Ziemi – bez niego średnia temperatura globu byłaby niższa o 15-33°C i wynosiła ok. -18°C.

Czym różni się efekt cieplarniany od globalnego ocieplenia?

Wiele osób utożsamia efekt cieplarniany z globalnym ociepleniem. Tymczasem między tymi dwoma zjawiskami nie można postawić znaku równości. Efekt cieplarniany jest zjawiskiem naturalnym i pozytywnie wpływającym na warunki życia na Ziemi. Prawdziwym problemem jest jednak jego nasilanie się pod wpływem działalności człowieka.

Wraz ze wzrostem ilości gazów cieplarnianych w atmosferze dochodzi do zachwiania równowagi między ilością promieniowania słonecznego docierającego do Ziemi a ilością energii oddawanej przez planetę. W efekcie ciepło kumuluje się na Ziemi, a średnia temperatura globu wzrasta, co nazywane jest właśnie globalnym ociepleniem.

Jak powstają gazy cieplarniane?

Kluczowy wpływ na efekt cieplarniany i globalne ocieplenie mają gazy cieplarniane znajdujące się w atmosferze. Należą do nich m.in.: para wodna (H2O), dwutlenek węgla (CO2), metan (CH4), podtlenek azotu (N₂O) oraz fluoropochodne węglowodorów (HFCs). Część z tych gazów pojawia się w atmosferze na skutek procesów naturalnych (np. parowania oceanów, aktywności wulkanicznej, aktywności biologicznej flory i fauny). Niestety, znaczny wzrost zawartości gazów cieplarnianych w atmosferze jest ściśle związany z działalnością człowieka.

Chociaż gazem cieplarnianym w największym stopniu wpływającym na efekt cieplarniany jest para wodna, szczególne obawy budzi wzrost zawartości CO2 w atmosferze obserwowany od czasów rewolucji przemysłowej. Do wytwarzania gazów cieplarnianych, w tym CO2, przyczynia się spalanie paliw kopalnych związane z produkcją energii, działalnością transportową, przemysłową czy handlową. Dodatkowym problemem jest wycinka lasów, które stanowią naturalny pochłaniacz dwutlenku węgla.

Również gospodarstwa domowe, nieracjonalnie zużywające energię, przyczyniają się do nasilania się efektu cieplarnianego. Wzrost emisji gazów cieplarnianych, takich jak metan czy podtlenek azotu, wiązany jest natomiast z intensywnym rozwojem rolnictwa – przemysłową hodowlą przeżuwaczy i nadmiernym stosowaniem nawozów azotowych (zob. Dlaczego warto ograniczyć spożycie mięsa?).

Jak zmienia się temperatura na Ziemi?

Na skutek zmian klimatycznych od 1981 r. temperatura na Ziemi rośnie w tempie ok. 0,18°C/dekadę. W 2024 r. zanotowano kolejny rekord średniej temperatury na Ziemi. Rok ten był najcieplejszy od czasu rozpoczęcia pomiarów. Według naukowców z Copernicus Climate Change Service średnia temperatura w 2024 r. była wyższa o 1,5°C w porównaniu ze średnią temperaturą z okresu przedindustrialnego. Rekord temperatury w tym roku padł również w Europie.

Skutki globalnego ocieplenia

Globalne ocieplenie pozornie może wydawać się problemem jedynie akademickim, który ma znaczenie dla naukowców, ale nie dla przeciętnego Kowalskiego. Nic bardziej mylnego. Skutki zmian klimatu już teraz dotykają ludzi na całym świecie. O ile topnienie lodowców dla wielu osób jest czystą abstrakcją, o tyle coraz częstsze susze, nawałnice, trąby powietrzne, powodzie czy upały są już europejską rzeczywistością. W innych rejonach świata zmiany klimatyczne niosą często jeszcze bardziej dramatyczne skutki. Pożary, pustynnienie obszarów, utrata siedlisk zwierząt czy zmniejszanie się zasobów wody pitnej to tylko niektóre efekty ocieplania się klimatu.

Niestety, prognozy naukowców nie są optymistyczne. Wraz z pogłębianiem się zmian klimatycznych może dojść do podwyższenia się poziomu mórz i oceanów, zalewania nisko położonych wysp czy zaniku ekosystemów morskich i oceanicznych (np. raf koralowych). Zmianie może ulec też długość pór roku, okres wegetacji roślin oraz zasięg występowania różnych gatunków roślin i zwierząt, w tym będących wektorami chorób i szkodników. Globalne ocieplenie może więc spowodować nieodwracalne zmiany w świecie przyrody.

Przeczytaj: Susza w Polsce – rodzaje, skutki i sposoby przeciwdziałania

Jak powstrzymać globalne ocieplenie?

Walka z globalnym ociepleniem to jedno z największych wyzwań, przed jakimi stoi współczesny świat. By możliwe było skuteczne przeciwdziałanie zmianom klimatycznym, niezbędne jest podjęcie szeroko zakrojonych działań na poziomie krajowym, unijnym i międzynarodowym. Próbą wypracowania międzynarodowych rozwiązań na rzecz zahamowania globalnego ocieplenia był Protokół z Kioto (1997), który zakładał redukcję emisji gazów cieplarnianych do 2012 r. przez ratyfikujące go kraje. Nie do końca udało się jednak zrealizować jego założenia. Również obecnie państwa UE, w tym Polska, podejmują szereg działań mających na celu zahamowanie zmian klimatycznych.

Zgodnie z najnowszymi ustaleniami państwa członkowskie UE do 2050 r. powinny przejść na gospodarkę neutralną dla klimatu i osiągnąć zerową emisję gazów cieplarnianych netto. Realizacja tych celów ma być możliwa za sprawą m.in.:

• wprowadzenia ekologicznych rozwiązań w transporcie (m.in. samochodów elektrycznych), przemyśle, rolnictwie i handlu,
• rozwoju energetyki odnawialnej i recyklingu odpadów,
• poprawy efektywności energetycznej,
• zwiększania powierzchni obszarów leśnych.

Jak każdy może walczyć ze zmianami klimatu?

Tempo zmian klimatycznych i przyszłość Ziemi zależą jednak nie tylko od polityków czy międzynarodowych korporacji. Wpływ na nie masz także Ty. Wystarczy, że do swojego życia wprowadzisz zielone nawyki, które pozwolą Ci ograniczyć ślad węglowy w Twoim najbliższym otoczeniu.

Jeśli nie wiesz, od czego zacząć, zacznij od oszczędzania energii. Pamiętaj o wyłączaniu światła po wyjściu z pomieszczeń i urządzeń elektrycznych, gdy są w pełni naładowane lub z nich nie korzystasz. Postaraj się ograniczyć straty ciepła w swoim domu – uszczelnij okna i zainstaluj termostat do ogrzewania. W miarę możliwości zastąp tradycyjne urządzenia grzewcze ich ekologicznymi odpowiednikami np. panelami fotowoltaicznymi czy pompami ciepła.

Aby zmniejszyć emisję gazów cieplarnianych w swoim otoczeniu, możesz również poszukać ekologicznych środków transportu. Podróżowanie samochodem elektrycznym, rowerem czy transportem publicznym może przyczynić się do zmniejszenia śladu węglowego.

By przeciwdziałać globalnemu ociepleniu, nie powinieneś zapominać także o dobrych nawykach podczas zakupów. Kupowanie żywności bezpośrednio od producentów, wybieranie przedmiotów wielokrotnego użytku czy rezygnacja z produktów w plastikowych opakowaniach to tylko kilka sposobów na ograniczenie ilości gazów cieplarnianych powstających w procesach produkcji różnych przedmiotów i utylizacji odpadów.

Globalne ocieplenie to sprawa ważna dla wszystkich mieszkańców Ziemi. Ekstremalne zjawiska pogodowe, które już dziś dręczą świat, to tylko początek negatywnych konsekwencji, jakie niesie stały wzrost temperatury na Ziemi. By kolejne pokolenia mogły uniknąć katastrofy klimatycznej, powinieneś zatroszczyć się o klimat już dziś, redukując ślad węglowy w swoim gospodarstwie domowym.

Przeczytaj: Ekologiczne zamienniki przedmiotów codziennego użytku